PCOS – zespół policystycznych jajników. Rozpoznanie, charakterystyka i leczenie.

Coraz więcej kobiet dotyka PCOS. Jest to zaburzenie endokrynologiczne obejmujące szereg zaburzeń hormonalnych oraz metabolicznych. Jest jedną z przyczyn niepłodności u kobiet. Schorzenie to dotyczy najczęściej kobiet otyłych, ale chorują również szczupłe. Jak rozpoznać PCOS i jak je najskuteczniej leczyć modyfikując styl życia?

Jak rozpoznać zespół policystycznych jajników?

Zespół policystycznych jajników (policystic ovary syndrome – PCOS) jest najczęściej występującym zaburzeniem endokrynologicznym u kobiet w wieku prokreacyjnym. W przypadku dorosłych kobiet do postawienia diagnozy wymagane jest potwierdzenie obecności przynajmniej dwóch z trzech kryteriów rotterdamskich. U nastolatek również stosowane są kryteria rotterdamskie, jednak z uwzględnieniem pewnych różnic.

Kryteria opracowane w Rotterdamie w 2003 r. obejmują:

1) charakterystyczny obraz wielotorbielowatych jajników w badaniu ultrasonograficznym

2) rzadkie jajeczkowanie lub jego całkowity brak

3) kliniczne i/lub biochemiczne wskaźniki hiperandrogenizmu.

Lekarz może postawić diagnozę PCOS po wcześniejszym wykluczeniu innych zaburzeń endokrynologicznych o podobnych symptomach takich jak zespół/choroba Cushinga, zaburzenia funkcji tarczycy, hiperprolaktynemię, wrodzony przerost nadnerczy, guzy produkujące androgeny oraz otyłość prostą.

Epidemiologia PCOS

Szacuje się, że PCOS występuje u około 5–10% kobiet. PCOS skutkuje obniżoną płodnością, ale towarzyszą mu również liczne zaburzenia metaboliczne występujące zarówno u kobiet z nadwagą lub otyłych, jak i z prawidłową masą ciała.

Poważne powikłania metaboliczne współistniejące z PCOS to:

- zaburzenia gospodarki węglowodanowej (insulinooporność, hiperinsulinizm, stany przedcukrzycowe, cukrzyca typu 2 i cukrzyca ciążowa),

- zaburzenia gospodarki lipidowej (podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego, triglicerydów oraz frakcji LDL cholesterolu, obniżone stężenie frakcji HDL),

- nadciśnienie tętnicze,

- hiperurykemia.

Ze względu na tak złożony obraz kliniczny kobiety z PCOS wymagają interdyscyplinarnej opieki specjalistycznej ginekologicznej, endokrynologicznej oraz dietetycznej.

Insulinooporność a PCOS

Insulinooporność jest charakterystyczna dla zespołu policystycznych jajników. Towarzyszy ona najczęściej nadwadze lub otyłości, ale może również występować u szczupłych kobiet. Następstwem insulinooporności jest hiperinsulinemia oraz nietolerancja glukozy (ang. impaired glucose tolerance – IGT). IGT jest ponadto czynnikiem ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2 jak również poważnych powikłań sercowo-naczyniowych.

Kiedy należy wykonać doustny test tolerancji glukozy?

U każdej kobiety po zdiagnozowaniu PCOS, niezależnie od BMI, międzynarodowa organizacja Androgen Excess Society (AES) zaleca wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy (ang. oral glucose tolerance test – OGTT). Samo badanie glukozy na czczo nie wystarczy, ponieważ według badań, nawet u osób z prawidłową glikemią na czczo oraz stężenia hemoglobiny glikowanej (HbA1c) w normie, OGTT może ujawnić IGT, a nawet cukrzycę typu 2. Nieprawidłowa tolerancja glukozy jest stanem potencjalnie odwracalnym. Poprzez modyfikację stylu życia i diety można więc uniknąć cukrzycy typu 2.

Komitet ekspertów AES rekomenduje powtarzanie doustnego testu tolerancji glukozy co 2 lata, gdy w poprzednim badaniu uzyskano prawidłowy wynik, bez względu na stężenie HbA1c i stosowanie leczenia (metformina). W przypadku zdiagnozowania nietolerancji glukozy, OGTT należy wykonywać co roku ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2.  Eksperci z AES zwracają uwagę na fakt, że doustne środki antykoncepcyjne (ang. oral contraceptive pill – OCP) nasilają insulinooporność, rozwój IGT i hipertriglicerydemii. W przypadku przyjmowania OCP zaleca się wykonanie OGTT i oznaczenie stężenia triglicerydów po 3–4 miesiącach od włączenia leczenia antykoncepcją doustną, a następnie co 2 lata OGTT oraz raz na rok badanie stężenia triglicerydów.

Jaki jest cel stosowania modyfikacji dietetycznych (diety) w PCOS?

Celem stosowania diety w PCOS jest wyrównanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej, uzupełnienie niedoborów składników odżywczych, redukcja masy ciała (w przypadku nadwagi lub otyłości) oraz tkanki tłuszczowej (również w kobiet z prawidłowym BMI i tzw. otyłością ukrytą). Spadek masy ciała oraz stosowanie odpowiednio zbilansowanej diety pomaga unormować cykl miesiączkowy oraz poziom hormonów płciowych, a tym samym-poprawić płodność. Opiekę nad klientami z PCOS prowadzimy również w formie: dieta online

Zmiana stylu życia – podstawa leczenia PCOS

Modyfikacja stylu życia to najskuteczniejsza metoda na zmniejszenie ryzyka rozwoju cukrzycy u kobiet z PCOS i nieprawidłową tolerancja glukozy. Zdrowa, dobrze zbilansowana dieta o indeksie glikemicznym podobna do diety w insulinooporności, regularna aktywność fizyczna oraz utrzymanie lub uzyskanie prawidłowej masy ciała to podstawowe zalecenia dla kobiet z zespołem PCO.

Redukcja masy ciała

U otyłych pacjentek z zespołem PCO spadek masy ciała skutkuje poprawą insulinowrażliwości i obniżeniem stężeń androgenów nadnerczowych i jajnikowych oraz wzrostem syntezy glikoproteiny wiążącej hormony płciowe, SHBG (ang. sex hormone binding globulin). Badania wykazały, że ok. 15% redukcji masy ciała u otyłych pacjentek (BMI>35) z PCOS skutkuje poprawą profilu hormonalnego oraz regulacji cykli miesiączkowych. Jedno z badań dowiodło, że już 6% redukcja masy ciała otyłych kobiet z PCOS poprawia regularność cykli miesiączkowych. Udowodniono, że spożywanie mniejszej ilości kalorii poprawia insulinowrażliwość i pomaga wyrównać stężenie testosteronu.

Niedobory niektórych witamin a PCOS

W badaniach porównujących stężenie witaminy D u kobiet zdrowych oraz chorujących na PCOS odkryto, że było ono zdecydowanie niższe w drugiej grupie.

Autorzy badania sugerują, aby wykonywać pomiar stężenia tej witaminy u wszystkich pacjentek z PCOS i w razie potrzeby zastosować suplementację.

Badania wykazały również podwyższony poziom homocysteiny u kobiet z zespołem PCO, co może wskazywać na zaburzony metabolizm tego związku. Również hiperhomocysteinemia wpływa niekorzystnie na płodność. Witamina B6 w połączeniu z kwasem foliowym obniża poziom homocysteiny. Jest ona również odpowiedzialna za prawidłowe stężenie progesteronu. Źródłem witaminy B6 w diecie są pełnoziarniste produkty zbożowe, jaja, ryby, mięso drobiowe, nabiał, drożdże, banany, awokado oraz soja.

Kwas foliowy, którego źródłem są przede wszystkim zielone warzywa liściaste, owoce oraz nasiona wpływa na obniżenie poziomu homocysteiny we krwi. Witamina B12 w połączeniu z witaminą B6 i kwasem foliowym również obniża poziom homocysteiny we krwi. Stwierdzono, że niedobór witaminy B12 może przyczyniać się do występowania zaburzeń owulacji oraz do niepłodności u kobiet.

Ćwicz na zdrowie!

Badania naukowe udowodniły, że odpowiednio dobrana dieta w PCOS połączona z aktywnością fizyczną poprawia stan zdrowia oraz zwiesza płodność kobiet z tym zespołem. Zwiększenie aktywności fizycznej może przyczynić się do spadku masy ciała oraz uregulowania cyklu menstruacyjnego. Poza tym wyższy poziom aktywności fizycznej obniża ryzyko niepłodności owulacyjnej. Wzrost aktywności fizycznej wraz z utrzymaniem właściwej masy ciała zwiększa wrażliwość na insulinę, poprawia owulację oraz płodność kobiet z PCOS.

U kobiet otyłych aktywność fizyczna połączona z redukcją masy ciała pozytywnie oddziałuje na płodność. Treningi nie powinny być jednak zbyt intensywne i częste, gdyż w takim wypadku mogą wpłynąć negatywnie na równowagę energetyczną organizmu oraz układ rozrodczy. Jedno z badań wykazało, że ćwiczenia o wysokiej intensywności skutkuje obniżoną zdolnością zajścia w ciążę u kobiet o prawidłowej masie ciała. W przypadku kobiet z nadwagą i otyłością (BMI ≥ 25 kg/m2 ) tego rodzaju aktywność w małym stopniu zwiększała zdolność zajścia w ciążę. Umiarkowana aktywność fizyczna wiąże się z niewielkim wzrostem zdolności do zajścia w ciążę wśród wszystkich badanych kobiet i nie wykazuje jej szkodliwego wpływu na płodność. Aktywność fizyczna może korzystnie oddziaływać na zdrowie oraz zaburzenia owulacji, jednak zawsze należy dostosować intensywność ćwiczeń do aktualnego stanu zdrowia.

Farmakologia w PCOS

Ryzyko rozwoju cukrzycy w PCOS można zmniejszyć również poprzez farmakologię. W przypadku kobiet, które z jakichś powodów nie zmieniają stylu życia lub nie chudną, lekarze wprowadzają do leczenia metforminę. Czasami lekarze decydują się na włączenie metforminy u pacjentek z PCOS i prawidłową tolerancją glukozy, jednak aktualnie brakuje dowodów naukowych potwierdzających korzyści takiego postępowania. Według większości badań metformina zwiększa wrażliwość tkanek obwodowych na insulinę, podwyższa stężenie cholesterolu HDL, a obniża stężenie całkowitego i/lub wolnego testosteronu. Jednak nie wszystkie badania wykazują taką zależność. Według jednego z badań redukcja masy ciała u kobiet z PCOS jest większa, gdy przyjmowanie metforminy jest połączone z niskokaloryczną dietą w porównaniu do stosowania diety oraz tabletek placebo.

Bez względu na farmakoterapię, modyfikacja stylu życia to niezmiennie najskuteczniejsza i nieobarczona skutkami ubocznymi metoda leczenia PCOS.

 

Dietetyk Agnieszka Kopacz
mgr inż. Agnieszka Kopacz, dietetyk

 

 

 

 

 

 

 

 

Dieta w insulinooporności, dieta w PCOS

Insulinooporność, pcos, hashimoto

 

Kluczowe zagadnienia:

IG, PCOS, PCOS dieta, PCOS leczenie, dieta w PCOS, odżywianie w PCOS, PCOS objawy, PCOS dieta online